Kürt Dilinin İnşasında Mehmet Emin Bozarslan’ın Yeri

“Kürtçenin yazılı hafızasında M. Emin Bozarslan’ın izi silinmeyecektir.”

Üzüntüyle Mehmet Emin Bozarslan’ın vefatını öğrendim. Akademik Kürtçe öğrenme sürecimde eserlerinden yoğun biçimde faydalandığım, çalışmalarını ilgi ve saygıyla takip ettiğim Kürt aydın ve yazarlarından biri olan Bozarslan’ın ölümü; yalnızca onu yakından tanıyanlar için değil, Kürt dili ve edebiyatıyla ilgilenen herkes ve bütün Kürt halkı için derin bir kayıp niteliğindedir. Mehmet Emin Bozarslan, Kürt dili ve edebiyatı söz konusu olduğunda yalnızca bir yazar, dilbilimci ya da çevirmen olarak değil; bir halkın dil üzerinden yürüttüğü var olma mücadelesinin simge isimlerinden biri olarak hatırlanacaktır. Dilin yasaklandığı, bastırıldığı ve kamusal alandan silinmeye çalışıldığı dönemlerde, konuşmanın ve yazmanın başlı başına bir direniş anlamı taşıdığının bilinciyle hareket etti. Bu bilinç, onun yaşamını ve entelektüel yönelimini belirleyen temel unsurlardan biri oldu. Bozarslan, kelimeleri yalnızca estetik bir anlatım aracı olarak değil, toplumsal hafızayı koruyan ve geleceği inşa eden asli bir güç olarak gördü. Modern Kürtçe alfabenin oluşumu ve yaygınlaşması sürecinde üstlendiği öncü rol ise, Kürtçenin dağınık ve kırılgan bir sözlü miras olmaktan çıkarak yazılı, sistemli ve kuşaklar arasında aktarılabilir bir dil hâline gelmesinde hayati bir dönüm noktası oluşturdu. Onun çalışmaları, susturulmak istenen bir dönemin seslerini kalıcı kılan güçlü bir entelektüel hafıza olarak bugün de yaşamaya devam etmektedir.

Bozarslan’ın hayatı, büyük ölçüde sürgünle şekillendi. Yaklaşık 45 yılını İsveç’te, ülkesinden uzakta geçirdi. Ancak bu uzaklık, onun Kürt diliyle bağını zayıflatmadı; aksine daha bilinçli, daha dirençli bir üretim sürecine dönüştü. Sürgün, Bozarslan için bir suskunluk değil, yoğun bir çalışma alanıydı. Kendi ifadesiyle olmasa bile, pratiğiyle şunu gösterdi: Dil, insanın gittiği yere taşınan bir yurt, korunması gereken bir bellektir.

Dilbilim alanındaki çalışmaları, Kürtçenin yapısını, ses sistemini ve yazım kurallarını daha anlaşılır ve tutarlı hâle getirmeyi amaçladı. Modern Kürtçe alfabenin yaygınlaşması yönündeki çabaları, yalnızca teknik bir mesele değil, aynı zamanda kültürel ve politik bir duruştu. Çünkü Bozarslan çok iyi biliyordu ki, bir dilin alfabesi, o dilin geleceğidir. Alfabe üzerinden yürüttüğü çalışmalar, Kürtçenin eğitim, yayıncılık ve edebiyat alanlarında daha güçlü bir zemine oturmasına katkı sundu.

Mehmet Emin Bozarslan’ın çevirmenliği ise Kürt dili için yeni ufuklar açtı. Farklı dillerden Kürtçeye yaptığı çevirilerle, bu dilin ifade kapasitesini genişletti. Felsefeden edebiyata, inanç metinlerinden kültürel çalışmalara kadar uzanan bu çeviriler, Kürtçenin yalnızca sözlü bir iletişim dili olmadığını; soyut düşünceyi, derinlikli anlatımı ve entelektüel tartışmayı taşıyabilecek bir dil olduğunu somut biçimde ortaya koydu.

Yazar kimliğiyle Bozarslan, sade ama güçlü bir dil kullandı. Metinlerinde gösterişten uzak, ancak son derece bilinçli bir anlatım hâkimdi. Onun yazıları, bir halkın tarihsel tecrübelerini, kırılmalarını ve direncini dil üzerinden okumaya imkân tanır. Bu yönüyle eserleri yalnızca edebi değil, aynı zamanda belgesel bir değer de taşır. Her satırında, kaybolmaya yüz tutmuş bir hafızayı koruma çabası hissedilir.

Bozarslan’ın en önemli miraslarından biri de kuşaklar arası etkisidir. Onun çalışmaları, bugün Kürt dili ve edebiyatı alanında üretim yapan pek çok araştırmacı, yazar ve akademisyen için bir referans noktasıdır. Sessiz, mütevazı ama son derece kararlı bir şekilde yürüttüğü bu emek, Kürt kültürel mirasının sürekliliğine ciddi katkılar sunmuştur.

Mehmet Emin Bozarslan, ardında yalnızca kitaplar, alfabeler ve çeviriler bırakmadı; aynı zamanda bir sorumluluk duygusu bıraktı. Dilini korumanın, geliştirmenin ve aktarmanın tarihsel bir görev olduğuna dair güçlü bir hatırlatma yaptı. Bugün Kürtçe yazılan, okunan ve tartışılan her metinde, onun emeğinin izlerini görmek mümkündür.

O, sürgünde geçen bir ömrü üretimle, sabırla ve inatla anlamlandırmış bir dil emekçisiydi. Kürt dili ve kültürüne yaptığı katkılarla, adı yalnızca kendi kuşağının değil, gelecek kuşakların da hafızasında saygıyla yaşamaya devam edecektir.

Mehmet Emin Bozarslan’ın Başlıca Eserleri

Dilbilim, Alfabe ve Sözlük Çalışmaları

Alfabê (Kürtçe Alfabe, 1968) — En tanınmış ve tarihi öneme sahip eseri.

Kürtçe-Türkçe Sözlük (1978) — Alanın en kapsamlı kaynaklarından biri.

Sosyolojik, Siyasi ve Dini İncelemeler

İslamiyet Açısından Şeyhlik-Ağalık (1964)

Doğu'nun Sorunları (1966) — Bölgenin sosyal-ekonomik yapısını ele alan önemli bir belge.

Hilafet ve Ümmetçilik Sorunu (1967/1969)

Gerçekler Konuşuyor (1965)

Savaşan Lübnan (1976, gezi-inceleme)

Çeviri Eserleri (Önemli Klasiklerin Aktarımı)

Mem û Zîn (Ahmed-i Hani'den, 1968/1975) — Hem çeviri hem uyarlama.

Şerefname (Şeref Han'dan, 1971, ciltli çeviri)

Mervani Kürtleri Tarihi (İbnü'l-Ezrak'tan, 1975)

Mehabad Kürt Cumhuriyeti (William Eagleton'dan, 1976)

Nehru'dan Sosyal Devrimler, Ulusal Savaşlar (1970)

Roman, Hikâye ve Çocuk Edebiyatı / Masallar

İçerdekiler ve Dışardakiler (1974, roman; hapishane deneyimlerinden esinlenerek yazılmış)

Anarşistler (1977)

Meyro (1979, Kürt hayvan masalları derlemesi)

Mîr Zoro (Kral Zoro, 1981)

Gurê Bilûrvan (Kavalcı Kurt, 1982)

Kêz Xatûn (Kez Hatun, 1982)

Farelerin Başarısı (Serketina Mişkan, 1984)

Guguk (Pepûk, 1985)

Gülsün Gelin (Bûka Gulsûn, 1990)

Çekirge Hoca (Mela Kulî, 1991)

Rüstem Kahya'nın Şerefi (Şerefa Ristem Keya, 1992)

Diğer Önemli Çalışmalar

Çocuk edebiyatı ve folklor derlemeleri (örneğin Melayê Meşhûr - Kürtçe fıkralar)

Kürtçe idiyomlar ve dil çalışmaları (İdyomên Kurdî, Baxçe Zımen gibi geç dönem eserleri)

Dergi ve gazete Latinize yayınları (Jîn Dergisi, Kurdistan Gazetesi - 5 cilt)

Bu eserlerin bir kısmı Türkiye'de yasaklanmış veya toplatılmış, bir kısmı ise İsveç sürgününde yayımlanmıştır. Bozarslan'ın çalışmaları Kürt kültürünün korunması ve modernleşmesinde temel taşlardan biri olarak kabul edilir.